Co zrobić gdy ukąsi żmija?

Powoli rozkręca się sezon wycieczek górskich, spacerów po lesie i wypoczynku na łonie natury. Gdy słonko mocno świeci, możemy natknąć się na wygrzewającą się żmiję. Oczywiście najlepiej omijać ją szerokim łukiem, ale niekiedy nie uda nam się uniknąć bliskiego spotkania z tym jadowitym wężem. Gdzie w Polsce można natrafić na żmiję? Co zrobić jeśli nas ukąsi? Czy jej jad jest dla nas groźny?

• Rozpoznawanie żmii zygzakowatej
• Siedliska żmii w Polsce
• Zagrożenie życiowe po ukąszeniu
• Postępowanie po ukąszeniu
• Zabronione działania
• Profilaktyka przeciw ukąszeniom

Rozpoznawanie żmii zygzakowatej

Żmija zygzakowata to jedyny jadowity wąż występujący w Polsce. Może mieć od 60 do maksymalnie 120 centymetrów długości. Jej ubarwienie najczęściej jest szare lub brązowe, z charakterystyczną ciemniejszą wstęgą, ciągnącą się od głowy do ogona. Niektóre osobniki mogą być zupełnie czarne, co utrudnia ich rozpoznanie w terenie leśnym.

Ciało żmii zwęża się ku głowie, która jest płaska i przybiera trójkątny kształt. Łuski układają się na niej w kształt liter X, Y lub V — to jeden z najlepszych sposobów odróżnienia jej od niejadowitych gatunków węży. Źrenice żmii są pionowe, podczas gdy u zaskrońców czy gniewoszów mają okrągły kształt. Obserwacja oczu wymaga jednak dużej ostrożności i nie powinna być przeprowadzana w warunkach polowych.

Siedliska żmii w Polsce

Żmija występuje na terenie całej Polski, choć jej rozmieszczenie nie jest równomierne. Największe zagęszczenie populacji odnotowuje się w regionach górskich i podgórskich, gdzie znajduje optymalne warunki bytowania. Gad ten najbardziej lubi przebywać wśród korzeni drzew, pod kamieniami i krzewami na obrzeżach lasów oraz na podmokłych polanach i łąkach.

Żmije można spotkać również na torfowiskach, w zaroślach jagodowych, na skalistych zboczach i w starych kamieniołomach. Szczególnie chętnie wybierają miejsca nasłonecznione, gdzie mogą regulować temperaturę ciała przez wygrzewanie się. W kwietniu i maju budzi się ze snu zimowego by rozpocząć swoje gody — wtedy aktywność węży jest największa i ryzyko przypadkowego spotkania wzrasta.

Zagrożenie życiowe po ukąszeniu

Żmija nigdy nie zaatakuje człowieka bez powodu. Zazwyczaj syszy i jeśli ma możliwość, to ucieka. Najczęściej kąsa, jeśli ją przydepniemy lub spróbujemy złapać — to odruch obronny przed tym co gad postrzega jako śmiertelne zagrożenie. Obszary ciała najbardziej zagrożone atakiem to łydki i kostki, rzadziej dłonie przy próbachchwytania lub fotografowania węża z bliska.

Jej ukąszenie w wielu przypadkach jest „suche” czyli nie wstrzykuje jadu i wtedy nasze życie nie jest zagrożone. Taki mechanizm obronny pozwala żmii zaoszczędzić cenny jad, którego produkcja jest energochłonna i czasochłonna. Szacuje się że około 20-30% ukąszeń ma charakter „suchy”.

Ślad po ukąszeniu wygląda jak dwa czerwone punkciki oddalone od siebie o ok. 1 centymetr. Z rany może lecieć krew, towarzyszyć jej może ból i obrzęk. Po kilkunastu minutach możemy zacząć odczuwać nudności, ból głowy, gorączkę i nadmierne pobudzenie. Pojawiają się też problemy z układem krążenia — spadek ciśnienia, przyspieszenie tętna, kołatanie serca.

Na silne negatywne skutki ukąszenia najbardziej narażone są dzieci (ze względu na mniejszą masę ciała i szybsze rozprzestrzenianie się jadu), starsi ludzie oraz osoby osłabione przewlekłymi chorobami lub przyjmujące leki immunosupresyjne. Jeśli ukąszenie żmii wprowadza jad, jest ono bezpośrednim zagrożeniem dla życia, dlatego musimy działać szybko i z rozwagą.

Postępowanie po ukąszeniu

Wezwanie pomocy medycznej

Nie panikujmy i niezwłocznie zadzwońmy na pogotowie (numer 999 lub 112). Podajmy dokładną lokalizację, opis stanu poszkodowanego oraz informację o ukąszeniu przez żmiję. Im szybciej zespół ratunkowy dotrze na miejsce, tym większe szanse na skuteczne leczenie.

Unieruchomienie poszkodowanego

Ukąszona osoba musi się jak najmniej ruszać, żeby jad jak najwolniej rozprzestrzeniał się po organizmie. Każdy ruch przyspiesza krążenie krwi i limfy, co ułatwia dystrybucję toksyn. Jeśli miejscem ugryzienia jest noga albo ręka, najlepiej ją unieruchomić za pomocą импrowizowanej szyny z patyków i kawałków materiału. Miejsce ukąszenia powinno być ułożone niżej niż serce — to spowalnia transport jadu do narządów wewnętrznych.

Oczyszczenie rany

Ranę należy przemyć solą fizjologiczną lub czystą wodą i zabezpieczyć jałową gazą lub czystym kawałkiem materiału. Nie należy przecierać rany energicznie — delikatne spłukanie usuwa zanieczyszczenia bez pogłębiania uszkodzenia tkanek i przyspieszania wchłaniania jadu.

Monitorowanie funkcji życiowych

Regularnie sprawdzajmy puls, oddech i poziom przytomności poszkodowanego. Jeśli ukąszona osoba straci przytomność, ułóżmy ją w pozycji bocznej ustalonej — zapobiega to zachłyśnięciu wydzieliną lub treścią żołądkową w przypadku wymiotów.

Podanie surowicy

Będąc już pod opieką medyków, opowiedzmy szczegółowo o ukąszeniu — godzinę zdarzenia, wygląd węża (jeśli udało się go zobaczyć), ewolucję objawów. Pozwoli to lekarzowi ocenić czy konieczne jest podanie surowicy przeciwjadowej (najpóźniej w 24 godziny od zdarzenia). Surowica neutralizuje toksyny żmii, ale jej podanie wiąże się z ryzykiem reakcji alergicznej, dlatego decyzja musi być przemyślana.

Zabronione działania

Pod żadnym pozorem nie możemy wysysać, wyciskać i rozcinać rany. Metody te są nie tylko nieskuteczne, ale również niebezpieczne — mogą wprowadzić bakterie do krwiobiegu, pogłębić uszkodzenie tkanek i przyspieszyć rozprzestrzenianie się jadu. Wysysanie jadu ustami naraża dodatkowo osobę udzielającą pomocy na kontakt z toksyną przez ewentualne mikrouszkodzenia błony śluzowej jamy ustnej.

Nie stosujmy też lodu bezpośrednio na ranę — może to spowodować odmrożenie tkanek i dodatkowo je uszkodzić. Zimno teoretycznie spowalnia krążenie, ale efekt ten jest marginalny w porównaniu do ryzyka martwicy skóry. Również opaski uciskowe są zabronione — mogą prowadzić do niedokrwienia kończyny, martwicy tkanek i konieczności amputacji. Współczesna medycyna całkowicie odrzuciła tę metodę jako szkodliwą.

Nie podawajmy poszkodowanemu alkoholu — rozszerza naczynia krwionośne i przyspiesza wchłanianie jadu. Unikajmy również kofeiny i innych stymulantów.

Profilaktyka przeciw ukąszeniom

• Przede wszystkim nie dotykajmy napotkanej żmii, tylko spokojnie ją wymińmy — gad wyczuwa wibracje podłoża i zazwyczaj sam się wycofa.
• Uważajmy — patrzmy pod nogi i gdzie siadamy. Kamienie, pniaki na polankach, sterty chrustu to ulubione zakątki żmij, gdzie wygrzewają się lub czyhają na drobne gryzonie.
• Zakładajmy długie spodnie i solidne buty za kostkę, najlepiej skórzane lub z grubego materiału — większość ukąszeń następuje w okolicę stóp i goleni.
• Pilnujmy dzieci i uczmy je odpowiednich zachowań w przypadku spotkania z tym gadem — zakaz dotykania, próby chwytania czy drażnienia kijem.
• Jeśli żmija pojawi się w naszym ogrodzie lub na działce, poprośmy strażaków o pomoc w jej usunięciu — to bezpieczniejsze niż samodzielne próby, które mogą skończyć się ukąszeniem.
• Podczas zbierania jagód czy grzybów używajmy kija do przeszukiwania gęstych zarośli — to ostrzeże żmiję o naszej obecności i da jej czas na ucieczkę.
• Przy noclegach w terenie unikajmy spania bezpośrednio na ziemi — żmije mogą wczołgiwać się do śpiwora w poszukiwaniu ciepła.

Tak przygotowani, powinniśmy uchronić się od groźnego w skutkach ukąszenia przez żmiję. Pamiętajmy, że są to gady znajdujące się pod ochroną gatunkową zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska — zabijanie ich z premedytacją jest wykroczeniem zagrożonym karą grzywny do 5000 złotych. Żmije pełnią ważną rolę w ekosystemie, regulując populacje gryzoni i owadów.