Spodek – sportowa i kulturalna wizytówka Śląska

Hala widowiskowo-sportowa przy Alei Wojciecha Korfantego 35 w Katowicach to jeden z najbardziej rozpoznawalnych obiektów architektonicznych w Polsce. Właścicielem jest miasto Katowice, a zarządzaniem zajmuje się PTWP Event Center — część Polskiego Towarzystwa Wspierania Przedsiębiorczości, która sprawuje pieczę także nad Międzynarodowym Centrum Kongresowym.

Obiekt ma za sobą niemal pół wieku historii, był świadkiem przemian ustrojowych oraz wielu ważnych wydarzeń ze świata sportu, muzyki i kultury. Warto prześledzić jego dzieje, by zrozumieć, dlaczego właśnie ta budowla stała się symbolem Śląska.

Geneza projektu i budowa

Pomysł utworzenia na terenie Katowic hali widowiskowo-sportowej sięga 1955 roku. Początkowo miała stanąć na obrzeżach miasta, wtedy jeszcze zwanego Stalinogrodem — konkretnie na obszarze Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku, znanego też jako Park Śląski.

Zwycięzcą ogłoszonego w 1959 roku przez Stowarzyszenie Architektów Polskich konkursu na projekt hali zostało warszawskie Biuro Studiów i Projektów Typowych Budownictwa Przemysłowego. Zwycięski projekt, za który odpowiadali Maciej Gintowt i Maciej Krasiński, czerpał inspirację z dachu warszawskiego Supersamu — budowli uznawanej do 2006 roku (kiedy to została zburzona) za jedno z najwybitniejszych w kraju osiągnięć modernizmu.

Zmiana lokalizacji i początek prac

Za namową Jerzego Ziętka, któremu projekt odbiegający od standardowej socrealistycznej architektury wydał się niezwykle atrakcyjny, postanowiono wyznaczyć inną lokalizację. Tym razem halę ulokowano bliżej centrum miasta, na terenie dawnej hutniczej hałdy — miejscu bardziej reprezentatywnym.

Na inwestycję przeznaczono dwieście milionów złotych. Okazało się jednak, że były to założenia zbyt optymistyczne — ostatecznie przedsięwzięcie pochłonęło czterokrotnie większą sumę.

Prace rozpoczęto w 1964 roku, jednak szybko pojawiły się podejrzenia o błędy konstrukcyjne. Architekci obawiali się, że po usunięciu podpór cała konstrukcja może runąć pod naporem zasiadających na widowni ludzi. By rozwiać te obawy, przeprowadzono niezwykle oryginalny eksperyment — na widowni rozmieszczono cztery tysiące żołnierzy, którzy równocześnie tupali i podskakiwali. W ten sposób okazało się, że budowla jest stabilna i nie straszne jej tego typu wibracje.

Etapy oddawania do użytku

Podejrzenia o konstrukcyjne niedoskonałości ostatecznie się nie potwierdziły, jednak z ich powodu przerwano prace aż na osiemnaście miesięcy. Obiekt był oddawany do użytku stopniowo. Jako pierwszą, w 1969 roku udostępniono halę lodową, a cały kompleks otwarto dziewiątego maja 1971 roku. Uroczyste otwarcie zgromadziło dwanaście tysięcy ludzi, a uświetniły je występy Anny German, Ewy Decówny oraz Zespołu Pieśni i Tańca Śląsk.

Jak każdy obiekt tego rodzaju, hala, by nadążyć za zmianami i nowoczesnym trendami, co jakiś czas jest udoskonalana. W 2008 roku zamontowano system klimatyzacji, a w 2009 powiększono widownię, dodając przy tym loże VIP oraz siedzenia wysuwające się na płytę boiska. Unowocześniono też oświetlenie i dodano monumentalnych rozmiarów diodowy ekran.

Początkowo pełna nazwa obiektu brzmiała „Wojewódzka Hala Widowiskowo-Sportowa w Katowicach”, jednak od 1997 roku nie jest już ona używana — zarówno wcześniej, jak i teraz wizytówka Katowic dla wszystkich pozostaje po prostu Spodkiem.

Rozwiązania konstrukcyjne

Pierwszym, co rzuca się w oczy jest niezwykły kształt tego architektonicznego obiektu, któremu zawdzięcza on swoją popularną nazwę. Wygląda on jak wielki latający talerz, który wybrał sobie na lądowisko właśnie ten zakątek Katowic. Skąd pomysł na taki wygląd budynku?

Forma wynikająca z funkcji

O dziwo, nie chodziło tu wcale o wizualną awangardowość. Hala nie dlatego wygląda jak latający talerz, by zadziwiać, budzić podziw czy symbolizować nowoczesność projektu. Za takim konkretnie kształtem przemówiły względy techniczne. Architekci zdawali sobie sprawę, że w miejscu, gdzie stanie budowla, będzie ona narażona na wstrząsy górnicze.

To właśnie dla bezpieczeństwa i stabilności konstrukcji obiekt wygląda tak jak wygląda. I również z tego powodu mimo sporej kubatury (29 470 metrów kwadratowych i 342 000 metrów sześciennych) niezwykle mała powierzchnia budowli styka się bezpośrednio z ziemią.

Pioneering w zastosowaniu tensegritty

Kolejną ciekawostką jest fakt, że hala miała zaszczyt być jednym z pierwszych na świecie obiektów architektonicznych z dachem wykonanym w koncepcji tensegritty. Ten angielski termin to połączenie dwóch wyrazów: „tension” (naprężenie pochodzące od rozciągania) oraz „integrity” (integralność, nierozdzielność, spójność).

Tensegritty to budowlana koncepcja, w której elementy ściskane i rozciągane mają się nawzajem stabilizować. By to osiągnąć, sztywne elementy, w rodzaju grubych prętów, łączy się za pomocą elementów wiotkich, takich jak cieńsze pręty bądź też naprężone liny. Obiekt był drugim, po dachu wspomnianego Supersamu, budynkiem w Polsce, w którym zastosowano takie rozwiązanie.

Kompleks to zróżnicowane obiekty użytkowe zajmujące teren o powierzchni niemal siedmiu hektarów. Najważniejszym z nich jest hala główna, ale oprócz niej znajdziemy tutaj też basen, lodowisko, siłownię, salę gimnastyczną, a nawet hotel.

Główna arena widowiskowa

Hala główna ma kubaturę 246 624 metrów sześciennych, a powierzchnia użytkowa obejmuje 15 386 metrów kwadratowych. Jej wysokość to 32 metry.

Widownia jest podzielona na trzydzieści pięć sektorów, w tym jeden zarezerwowany dla VIP-ów. Stałych miejsc siedzących jest 7 776, ale w razie potrzeby można dostawić dodatkowe siedziska, choćby dzięki sektorom wysuwanym. Toteż ostatecznie widownia może pomieścić nawet jedenaście i pół tysiąca widzów.

Elastyczny układ areny

Schemat widowni nie zawsze jest taki sam. W przypadku rozgrywek sportowych stosuje się centralny układ areny, natomiast gdy mowa o widowiskach artystycznych — układ kierunkowy. Hala to nie tylko arena i widownia, lecz również szatnie i garderoby dla artystów i sportowców, zabudowa targowa i sceniczna.

Centrum rekreacji wodnej

Wchodzący w skład kompleksu basen to prawdziwa gratka dla wszystkich miłośników wodnej rekreacji. Ma on wymiary 15×9 metrów i czynny jest codziennie od godziny ósmej do dwudziestej pierwszej. Trzeba jednak brać pod uwagę, że niekiedy basen jest zarezerwowany dla konkretnych grup na określone zajęcia.

Oferta dla dzieci i dorosłych

W soboty w godzinach 9:30–11:30 i w niedziele w porze 9:30–12:00 odbywają się, prowadzone przez Szkołę Pływania „POSEJDON”, zajęcia dla dzieci, mogących dzięki temu przezwyciężyć opory przed wodą i nauczyć się poruszać w niej jak ryby. Z kolei w poniedziałki i środy w godzinach 18:00–20:00 odbywa się aquaaerobik. Nic nie stoi na przeszkodzie, by zapisać się na takie zajęcia. To nie tylko przyjemna rekreacja — pomagają one nadać sylwetce smukły kształt, wzmocnić mięśnie obwodowe, a także wyrobić sobie dobrą kondycję.

Oferta dla firm

Zachęcająca oferta jest też skierowana do firm. Mogą one dla swoich pracowników zarezerwować stałe pory wynajmu na wyłączność, ale istnieje też możliwość zorganizowania na basenie jedynej w swoim rodzaju imprezy integracyjnej. Firmy mogą więc korzystać z bogatej oferty, która może obejmować zajęcia rekreacyjne, VIP party czy aquaaerobik.

Dodatkowe udogodnienia

Dodatkową atrakcją są dostępne dla użytkowników basenu dwie sauny — sucha (tak zwana fińska lub szwedzka) o wyższej temperaturze i niższej wilgotności powietrza, oraz parowa (zwana też niekiedy łaźnią rzymską).

Bilet uprawniający do korzystania z basenu, saun oraz rehabilitacyjnych leżanek to koszt szesnastu złotych za godzinę (bilet ulgowy dla dzieci i młodzieży do lat osiemnastu oraz osób niepełnosprawnych to dziesięć złotych). Trzeba się liczyć z tym, że w razie przekroczenia tego czasu, za każde sześć minut będzie doliczana dodatkowa opłata w wysokości 1,60 zł.

Tafla lodowa

Lodowisko ma wymiary 30×60 metrów, a widownia może pomieścić 1182 osoby. To miejsce służy zarówno profesjonalnym sportowcom, rozgrywającym hokejowe mecze o duże stawki, jak i „zwyczajnym śmiertelnikom”, szukającym po prostu miejsca, gdzie można zażyć trochę orzeźwiającego ruchu i udanej rekreacji. Mają oni tę możliwość dzięki regularnie organizowanym ogólnodostępnym ślizgawkom. Łyżwy wszelkiego rodzaju (hokejowe, figurowe czy do jazdy rekreacyjnej) można wypożyczyć na miejscu.

Rodzinne i imprezowe ślizgawki

W niedziele o 10:30 odbywa się specjalna ślizgawka dla najmłodszych, dzięki której mogą oni stawiać swoje pierwsze kroki w tej dyscyplinie, by w końcu opanować jazdę na łyżwach do perfekcji. Z kolei w sobotę o 19:00 miłośnicy imprezowych klimatów mogą się przekonać jak to jest ślizgać się na lodzie w rytmach muzyki disco. Warto dodać, że podczas każdej ślizgawki można się też posilić — do dyspozycji gości są napoje i przekąski.

Tak jak w przypadku basenu, również lodowisko może zostać zarezerwowane przez firmę, a pracownicy mogą się integrować przy okazji meczów hokejowych czy treningów prowadzonych przez profesjonalnych zawodników.

Bilet normalny kosztuje dziesięć złotych, a ulgowy siedem (dzieci do lat siedmiu ślizgają się za pięć złotych). Koszt wypożyczenia łyżew to osiem złotych, natomiast za ich profesjonalne naostrzenie zapłacimy dziesięć.

Strefa fitness

Sala gimnastyczna i siłownia są otwarte codziennie od 7:00 do 22:00. Sala gimnastyczna służy do ćwiczeń i rozgrywek zarówno szkołom, jak i firmom i osobom prywatnym. Można tu skorzystać ze sprzętu sportowego wszelkiej maści — dla amatorów tenisa stołowego jest nawet pięć stołów z rakietkami.

Elastyczne warunki wynajmu

W zależności od rodzaju umowy godzina może kosztować od sześćdziesięciu do stu pięćdziesięciu złotych. Bilet na siłownię kosztuje dziesięć złotych, jeżeli więc zamierza się uczęszczać regularnie, bardziej opłacalnym wyjściem będzie zakup miesięcznego karnetu za sto dwadzieścia złotych.

Kalendarz najważniejszych imprez

Hala nie byłaby tym, czym jest dla milionów Polaków, gdyby nie wielkie sportowe i muzyczne wydarzenia, których była areną. To tutaj gościły największe światowe gwiazdy, to tu można było przeżywać z nimi wspaniałe chwile i wzbogacić się o wspomnienia, które pozostaną do końca życia.

Najważniejsze wydarzenia sportowe

Liczba wielkich imprez sportowych, które się tu odbyły, może przyprawić o zawrót głowy. Goście mogli oglądać tu największe sportowe sławy w rozgrywkach na poziomie europejskim i światowym.

• Mistrzostwa Europy w zapasach (1972)
• Mistrzostwa Świata w zapasach (1974, 1982)
• Halowe Mistrzostwa Europy w Lekkoatletyce (1975)
• Mistrzostwa Europy w Boksie (1975)
• Mistrzostwa Świata w Hokeju na Lodzie (1976, 2016)
• Mistrzostwa Europy w Podnoszeniu Ciężarów (1985)
• Mistrzostwa Europy w Karate Kyokushin (1987)
• Mistrzostwa Świata w Akrobatyce Sportowej (1989)
• Mistrzostwa Świata w Kulturystyce (1991)
• Mistrzostwa Europy w Koszykówce Kobiet (1999, 2011)
• Finały Ligi Światowej w siatkówce mężczyzn (2001, 2007)
• Mistrzostwa Europy w Koszykówce (2009)
• Mistrzostwa Europy w Piłce Siatkowej Kobiet (2011)
• Mistrzostwa Świata w Piłce Siatkowej Mężczyzn (2014)
• Mistrzostwa Europy w Piłce Ręcznej Mężczyzn (2016)

Niezapomniane koncerty

Nie mniej pamiętne były wydarzenia muzyczne. To tutaj pierwszy raz w Polsce wystąpiła Metallica (1987). To tu Dżem nagrał swoją płytę „Wehikuł czasu – Spodek’92”. Na arenie gościła Edyta Górniak w musicalu „Metro” (1993). To tutaj też koncertem wydanym potem na płycie „Katowice Spodek Live ’94” reaktywował się, ku szczęściu fanów, Perfect.

Pierwszy polski koncert z udziałem MTV, występ zespołu Hey w 1994 również odbył się tutaj. Występowały tu w 1996 takie zespoły jak Deep Purple oraz, po raz pierwszy w Polsce, The Cure. Jean Michel Jarre, słynny kompozytor muzyki elektronicznej, gościł tu aż czterokrotnie.

Gwiazdy światowej sceny

W późniejszych latach grały tu takie grupy jak:

• Genesis (1998)
• The Prodigy (1998)
• Modern Talking (1998)
• Budka Suflera (1999)
• Pearl Jam (2000)
• Paktofonika (2003)
• Rammstein (2005)
• Depeche Mode (2006)
• Lady Pank (2012)

Występowali też muzycy tacy jak choćby Mike Oldfield (1999) i Leonard Cohen (2010).

Wydarzenia cykliczne

Pisząc o hali, nie można zapomnieć o odbywających się tu wydarzeniach cyklicznych. Regularnie katowicka arena gości takie imprezy jak:

• Rawa Blues Festival
• Metalmania
• Festiwal Piosenki Szantowej „Tratwa”
• Festiwal Mayday
• Międzynarodowa wystawa psów rasowych
• Wystawa minerałów i surowców
• Finały Intel Extreme Masters (międzynarodowy turniej e-sportowy)