Testament czy darowizna – co lepsze? Jak zabezpieczyć rodzinę?

• Darowizna – czym jest
• Jak sporządzić darowiznę
• Odwołanie darowizny – czy jest możliwe
• Testament – czym jest
• Jak sporządzić ważny testament odręczny
• Jak zmienić testament
• Kiedy korzystniej jest zrobić darowiznę, a kiedy spisać testament

Osiągając określony wiek coraz częściej zastanawiamy się nad przyszłością i nad tym jak odpowiednio zabezpieczyć naszą rodzinę na wypadek naszej śmierci. Jak rozdysponować majątkiem tak aby nasi najbliżsi byli zadowoleni? Polskie prawo przewiduje, w przypadku rozdysponowania majątkiem, dwie możliwości. Zgromadzone aktywa można przekazać po śmierci w postaci testamentu lub, jeszcze za życia, za pomocą darowizny. Każda z tych form ma swoje konsekwencje prawne i finansowe — wybór zależy od sytuacji rodzinnej, potrzeb majątkowych oraz stopnia zaufania do osób, które mają otrzymać składniki majątku.

Darowizna – czym jest

Darowizna jest umową cywilnoprawną zawieraną między darczyńcą a obdarowanym. Na jej podstawie darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia usługi na rzecz obdarowanego, z własnego majątku. Charakteryzuje się dwustronną zgodą — nie można przekazać komuś darowizny bez jego wiedzy i akceptacji. Obdarowany musi wyrazić wolę przyjęcia zapisanej rzeczy, co sprawia, że darowizna różni się od testamentu, który jest jednostronnym rozporządzeniem.

W praktyce darowiznę stosuje się w przypadku przekazywania nieruchomości, środków pieniężnych, ruchomości lub praw majątkowych. Jej zaletą jest możliwość ustalenia konkretnych warunków i poleceń, które obdarowany musi spełnić po otrzymaniu przedmiotu darowizny — na przykład wymóg utrzymania nieruchomości w stanie nienaruszonym lub obowiązek finansowego wsparcia osoby trzeciej.

Jak sporządzić darowiznę

Co do zasady darowizna powinna zostać zawarta w postaci aktu notarialnego. W innej formie uznaje się ją za nieważną, chyba że została ona od razu wykonana. Zatem jeśli obdarowujący chce odłożyć datę obdarowania w czasie, konieczne jest sporządzenie odpowiedniego dokumentu. Umowę darowizny zawiera się u notariusza. Powinna zawierać datę i miejsce sporządzenia oraz dokładne dane darczyńcy i obdarowanego: imię, nazwisko, adres oraz własnoręczne podpisy.

W przypadku gdy przedmiot darowizny znajduje się w majątku wspólnym małżonków, oboje powinni uczestniczyć w umowie. Jeśli na podstawie rozporządzenia zostanie obdarowana więcej niż jedna osoba, wtedy wszyscy partycypujący do darowizny powinni zostać w dokumencie uwzględnieni. Dokument musi także zawierać oświadczenie darczyńcy, w którym znajdują się następujące elementy:

• określenie przedmiotu darowizny,
• oświadczenie, że darczyńca ma prawo dysponować przedmiotem darowizny,
• oświadczenie, że darowany przedmiot nie ma wad prawnych (np. nie jest obciążony hipoteką).

Jeśli przedmiot darowizny podlega jakimś ograniczonym prawom rzeczowym, powinno to zostać oświadczone przez darczyńcę. W następnym punkcie umowy powinny znaleźć się oświadczenia darczyńcy o nieodpłatnym przekazaniu własności lub nieodpłatnym umorzeniu zobowiązania, bądź nieodpłatnym ustanowieniu prawa będącego przedmiotem darowizny, a także oświadczenie obdarowanego o przyjęciu darowizny.

Data wykonania i polecenia testamentowe

Darczyńca ma prawo do wskazania daty wykonania darowizny. Może to być dzień spisania umowy, bądź inny, nawet oddalony w czasie termin. Wtedy darowizna faktycznie zostanie przekazana obdarowanemu. Darczyńca może również obciążyć obdarowanego obowiązkiem określonego świadczenia — na przykład w stosunku do osoby trzeciej — lub wskazać sposób wykorzystania przedmiotu darowizny. Obdarowany musi potwierdzić, że zobowiązuje się do wypełnienia poleceń zawartych w umowie darowizny.

W umowie powinny znaleźć się także następujące zapisy:

• ustalenia kto ponosi koszty sporządzenia (jeśli jest w formie aktu notarialnego) i wykonania umowy,
• oświadczenie o tym, że umowę sporządzono w określonej liczbie jednobrzmiących kopii,
• informację o tym, że w kwestiach nieuregulowanych stosuje się przepisy kodeksu cywilnego.

Umowę powinny podpisać obie strony — zarówno darczyńca (darczyńcy), jak i obdarowany (obdarowani). Podpisy stanowią potwierdzenie woli i świadomości zawarcia stosunku prawnego.

Odwołanie darowizny – czy jest możliwe

Darowiznę można odwołać. Odwołanie darowizny już wykonanej może nastąpić, gdy obdarowany dopuścił się, względem darczyńcy, „rażącej niewdzięczności”. Jest to negatywne zachowanie, które godzi w życie, zdrowie, dobre imię obdarowującego. Odwołanie następuje poprzez złożenie obdarowanemu oświadczenia woli o odwołaniu darowizny.

Kodeks cywilny wymienia również inne przesłanki umożliwiające cofnięcie darowizny — należy do nich sytuacja, gdy obdarowany nie wypełnił nałożonych na niego poleceń, mimo że zostały one wyraźnie określone w akcie notarialnym. W takim przypadku darczyńca może żądać zwrotu przedmiotu darowizny, a jeśli zwrot w naturze nie jest możliwy — wartości pieniężnej odpowiadającej wartości przedmiotu w dniu darowizny.

Testament – czym jest

Testament jest jednostronnym rozporządzeniem osoby na wypadek jej śmierci. To oświadczenie testatora, w którym powołuje do całości, bądź części, spadku osoby, także spoza rodziny (w testamencie można uwzględnić np. przyjaciela). Testament można sporządzić w jednej z dozwolonych prawem form. Do wyboru mamy: formę pisemną, notarialną lub allograficzną. Ten ostatni sposób to ustne oświadczenie woli, co do rozporządzenia majątkiem na wypadek śmierci. Składane jest przed przewodniczącym zarządu gminy, sekretarzem lub kierownikiem urzędu stanu cywilnego w obecności dwóch świadków. Wywołuje skutki dopiero po śmierci autora.

Testament to nie jest forma umowy! Oznacza to, że do dziedziczenia można powołać kogokolwiek, nawet nie informując go o tym fakcie, a prawa i obowiązki przejdą na spadkobiercę z chwilą śmierci autora spadku. Spadkobierca może jednak „odmówić zgody” na dziedziczenie. Ma na to 6 miesięcy od dnia, w którym został poinformowany o powołaniu na spadkobiercę. W tym celu musi złożyć specjalne oświadczenie, w którym zrzeka się odziedziczonego majątku.

W testamencie dokonuje się rozporządzenia całym majątkiem. Można w nim również zawrzeć zapisy bądź polecenie na rzecz osób, które nie staną się przez to spadkobiercami. Różnica między zapisem a powołaniem do dziedziczenia polega na tym, że zapisobierca otrzymuje konkretny przedmiot lub świadczenie, a nie udział w całym majątku. Polecenie może dotyczyć działania lub zaniechania — na przykład obowiązku opieki nad grobem testatora.

Jak sporządzić ważny testament odręczny

Jest to najczęściej spotykana forma. Testament może spisać osoba pełnoletnia, posiadająca zdolność do czynności prawnych. Spadkodawca nie może działać w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli. Testament napisany pod wpływem groźby lub błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby autor nie działał pod jego wpływem, to by sporządził testament o innej treści, jest w świetle prawa nieważny. Nieważność powoduje również spisanie testamentu wspólnie z inną osobą.

Według kodeksu cywilnego ważny testament odręczny musi spełniać następujące warunki:

• nie można go napisać wraz z inną osobą — 1 osoba = 1 testament,
• osoba sporządzająca testament musi mieć zdolność do czynności prawnych — nabywaną, co do zasady, wraz z ukończeniem 18 roku życia,
• testamentu nie można sporządzić za pomocą przedstawiciela,
• musi być w całości napisany pismem ręcznym,
• musi być czytelny, inaczej nie wywoła skutków prawnych,
• musi być własnoręcznie podpisany przez spadkodawcę jego pełnym imieniem i nazwiskiem,
• pod ostatnią wolą musi znaleźć się własnoręcznie napisana, rzeczywista data sporządzenia dokumentu.

Brak któregokolwiek z powyższych elementów może skutkować uznaniem testamentu za nieważny, co oznacza, że majątek zostanie rozdzielony według zasad dziedziczenia ustawowego. Dlatego warto skonsultować się z prawnikiem przed spisaniem dokumentu, zwłaszcza gdy rozporządzenie majątkiem dotyczy dużej liczby osób lub wartości.

Jak zmienić testament

Sporządzony testament możemy w dowolnej chwili i zgodnie z naszą wolą zmienić. Najprostszym sposobem jest zniszczenie starego dokumentu i sporządzenie nowego zawierającego zmiany. Możemy również napisać nowy testament bez konieczności niszczenia tych wcześniej napisanych. Wystarczy, że znajdzie się w nim zapis o odwołaniu poprzednich testamentów. Jeśli nie dysponujemy już poprzednią wersją dokumentu, a on nadal obowiązuje, to, w celu unieważnienia go, możemy po prostu spisać kolejny dokument, wykazując w nim chęć odwołania poprzednich wersji.

Zachowek i jego znaczenie

Sporządzając testament należy pamiętać o tzw. zachowku, czyli uprawnieniu najbliższej rodziny przysługującym zstępnym (dzieci, wnuki, prawnuki itp.), małżonkowi, rodzicom spadkodawcy. Uprawnieni mogą domagać się od spadkobiercy testamentowego zachowku, czyli części majątku spadkodawcy w wysokości 1/2 lub 2/3 udziału spadkowego, który otrzymaliby w drodze dziedziczenia ustawowego, czyli gdyby testamentu nie było. Jeśli osoba uprawniona do zachowku jest trwale niezdolna do pracy lub małoletnia, zachowek wynosi 2/3 wartości udziału spadkowego. W pozostałych przypadkach wynosi 1/2.

Pozbycie się obowiązku zapłaty zachowku możliwe jest tylko w ściśle określonych sytuacjach — na przykład jeśli uprawniony do zachowku dopuścił się wobec spadkodawcy ciężkiego przestępstwa lub uporczywie naruszał obowiązki rodzinne. Pozbawiając kogoś zachowku, spadkodawca musi w testamencie wskazać przyczynę takiej decyzji.

Kiedy korzystniej jest zrobić darowiznę, a kiedy spisać testament

Na to pytanie nie ma uniwersalnej odpowiedzi. Przed podjęciem decyzji o sporządzeniu testamentu bądź darowizny należy zastanowić się nad konsekwencjami obu tych czynności prawnych. Wybór formy przekazania własności zależy od wielu czynników: stosunków rodzinnych, zaufania osoby dysponującej majątkiem do osób obdarowywanych, sytuacji finansowej oraz podatkowej.

Darowizna jest dobrym sposobem na przekazanie poszczególnych składników majątku, jeśli darczyńca chce i ma możliwość oddać konkretne jego części w danej chwili. Pozwala na natychmiastowe przekazanie prawa własności, co może być przydatne, gdy zależy nam na bieżącym wsparciu finansowym osoby bliskiej — na przykład w przypadku zakupu mieszkania lub rozpoczęcia działalności gospodarczej. Trzeba jednak pamiętać, że w przypadku darowizny darczyńca traci możliwość kontroli nad przekazanym składnikiem majątku, chyba że umowa przewiduje ustanowienie użytkowania lub służebności.

Jeśli natomiast spadkodawca, aż do śmierci, chce cieszyć się możliwością swobodnego dysponowania całym swoim majątkiem i oddać go dopiero po swoim zgonie, lepszą opcją będzie napisanie testamentu. Testament zapewnia pełną kontrolę nad własnością do momentu śmierci oraz umożliwia dowolne zmiany decyzji — można go wielokrotnie przepisywać, uzupełniać lub całkowicie odwoływać, bez potrzeby informowania uprzednio wskazanych spadkobierców.

Warto także porównać obie formy pod kątem obciążeń podatkowych i zabezpieczenia interesów najbliższych. Darowizna podlega opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn, przy czym wysokość stawki zależy od stopnia pokrewieństwa i wartości przedmiotu darowizny. W wielu przypadkach istnieją zwolnienia podatkowe — na przykład dla najbliższej rodziny, jeśli darowizna zostanie zgłoszona w odpowiednim terminie. Testament natomiast nie generuje zobowiązań podatkowych w momencie jego spisania, a podatek od spadków płacony jest dopiero po śmierci spadkodawcy.