Schorzenia kolan – przyczyny

Różnego typu choroby kolana nie są wcale rzadkością. Staw kolanowy jest największym stawem kończyny dolnej, a przy tym najbardziej narażonym na obciążenia. Dolegliwości dotyczące kolana mogą być wywołane zarówno codziennymi aktywnościami jak i uprawianiem różnych sportów. Warto zapoznać się z najważniejszymi informacjami dotyczącymi czynników sprzyjających powstaniu schorzeń kolana.

Budowa stawu kolanowego

Kolano jest największym stawem w ciele człowieka. Składa się z następujących elementów:

• rzepka
• kość udowa
• kość piszczelowa
• łękotki (przyśrodkowa i boczna)
• więzadła (krzyżowe przednie i tylne, poboczne przyśrodkowe i boczne)
• torebka stawowa
• chrząstka stawowa

Staw ten umożliwia ruchy zginania i prostowania oraz ruchy rotacyjne. Jest najbardziej obciążony podczas chodzenia, wchodzenia po schodach czy uprawiania sportu. Za bóle kolana mogą odpowiadać bardzo różne czynniki — od przeciążeń mechanicznych po schorzenia zapalne.

Choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego

Najczęściej spotykanym schorzeniem kolana jest choroba zwyrodnieniowa (gonarthroza). Przypadłość ta przede wszystkim dotyka osoby starsze, choć coraz częściej diagnozuje się ją także u młodszych pacjentów. Wśród czynników przyczyniających się do powstania choroby zwyrodnieniowej można wyróżnić:

• nadmierną masę ciała — każdy nadprogramowy kilogram zwiększa obciążenie stawu
• predyspozycje genetyczne
• wiek — naturalne procesy starzenia chrząstki
• zaburzenia metaboliczne (np. problemy z tarczycą, niedobór wapnia)
• przebyte urazy mechaniczne kolana
• nieprawidłowa oś kończyny dolnej (szpotawość lub koślawość)

W przypadku tego schorzenia zwykle stosuje się leczenie farmakologiczne (niesteroidowe leki przeciwzapalne, preparaty wspomagające odbudowę chrząstki), fizykoterapię, redukcję masy ciała, a w zaawansowanych stadiach konieczna może się okazać operacja (artroskopia lub alloplastyka stawu) oraz długotrwała rehabilitacja.

Kolano biegacza (zespół pasma biodrowo-piszczelowego)

Kolano biegacza to popularne schorzenie związane z przeciążeniem pasma biodrowo-piszczelowego (ITBS — Iliotibial Band Syndrome). Przypadłość ta jest szczególnie typowa dla osób uprawiających sporty obciążające stawy kończyn dolnych:

• bieganie długodystansowe
• kolarstwo
• narciarstwo
• piłka nożna
• koszykówka

Kiedy dojdzie do przeciążenia pasma biodrowo-piszczelowego, powstają w nim liczne mikrouszkodzenia, które finalnie prowadzą do stanu zapalnego i uporczywych dolegliwości bólowych po zewnętrznej stronie kolana. Ból nasila się podczas zginania stawu (około 30 stopni zgięcia) oraz przy schodzeniu ze schodów. W takich przypadkach kluczowa jest rehabilitacja obejmująca stretching, masaż tkanek miękkich oraz ćwiczenia wzmacniające mięśnie stabilizujące staw kolanowy.

Chondromalacja rzepki

Ból kolana często jest także wywołany chondromalacją rzepki — schorzeniem polegającym na zmiękczeniu i degradacji chrząstki stawowej pokrywającej tylną powierzchnię rzepki. Chrząstka stawowa staje się coraz bardziej rozmoknięta, traci swoją strukturę włóknistą i w końcu pęka. W następstwie dochodzi do zapalenia stawu kolanowego. Do powstania tego schorzenia prowadzą:

• nawracające zwichnięcia lub podwichnięcia rzepki
• nadmierne obciążenie kolana podczas sportu
• zbyt duża masa ciała
• wady postawy (koślawość kolan, płaskostopie)
• osłabienie mięśnia czworogłowego uda
• nieprawidłowy tor ruchu rzepki w bruździe międzykłykciowej

Warto zaznaczyć, że na początku nie ma praktycznie żadnych objawów. Z czasem pojawia się silny ból przedniej strony kolana, który najmocniej jest odczuwalny po długim siedzeniu ze zgiętymi nogami, podczas wchodzenia po schodach oraz przy klękaniu. Charakterystyczny jest także trzeszczący odgłos (krepitacje) towarzyszący ruchom kolana.

Uszkodzenia więzadeł i łękotek

Do częstych przyczyn ostrych dolegliwości kolana należą urazy więzadeł krzyżowych (przedniego ACL i tylnego PCL) oraz więzadeł pobocznych (przyśrodkowego MCL i bocznego LCL). Uszkodzenia te zwykle powstają podczas gwałtownych ruchów rotacyjnych, nagłych zatrzymań lub upadków z wykręceniem stawu. Szczególnie narażeni są zawodnicy uprawiający sporty kontaktowe.

Równie problematyczne są naderwania i pęknięcia łękotek — chrzęstnych struktur pełniących funkcję amortyzatorów wewnątrz stawu. Uszkodzenie łękotki przyśrodkowej lub bocznej często towarzyszy urazom więzadeł i objawia się:

• nagłym, ostrym bólem
• obrzękiem stawu
• ograniczeniem zakresu ruchu
• uczuciem blokady kolana
• niestabilnością podczas chodzenia

Leczenie zależy od stopnia uszkodzenia — niewielkie naderwania goją się samoistnie przy odpowiedniej rehabilitacji, podczas gdy poważniejsze urazy wymagają interwencji chirurgicznej (artroskopii).

Zapalenie kaletki gęsiej stopki

Zapalenie kaletki gęsiej stopki (pes anserinus bursitis) to schorzenie dotyczące struktury znajdującej się po przyśrodkowej stronie kolana, tuż poniżej linii stawu. Kaletka ta może ulec zapaleniu wskutek:

• przeciążenia podczas biegania (zwłaszcza pod górę)
• nadmiernej rotacji wewnętrznej goleni
• cukrzycy
• otyłości
• reumatoidalnego zapalenia stawów

Pacjent odczuwa wtedy ból po wewnętrznej stronie kolana, nasilający się podczas wchodzenia po schodach i wstawania z pozycji siedzącej. Leczenie polega na zastosowaniu okładów z lodu, niesteroidowych leków przeciwzapalnych oraz fizjoterapii skupionej na rozciąganiu mięśni przywodzicieli uda.

Torbiele Bakera

Torbiel Bakera to wypełnione płynem uwypuklenie pojawiające się w dole podkolanowym. Powstaje wskutek gromadzenia się nadmiaru płynu stawowego, który przedostaje się do torebki kaletki ścięgnistej mięśnia półbłoniastego. Torbiel może być bezobjawowa lub powodować:

• uczucie dyskomfortu w dole podkolanowym
• ograniczenie pełnego wyprostu kolana
• napięcie i obrzęk
• ból promieniujący do łydki

Torbiel Bakera często towarzyszy innym schorzeniom kolana (choroba zwyrodnieniowa, uszkodzenie łękotki, reumatoidalne zapalenie stawów). Leczenie polega na terapii schorzenia podstawowego — gdy ustąpi zapalenie wewnątrz stawu, torbiel zwykle zmniejsza się samoistnie. W przypadkach opornych na leczenie zachowawcze wykonuje się punkcję lub usunięcie chirurgiczne.

Dna moczanowa i inne schorzenia zapalne

Staw kolanowy może być miejscem odkładania się kryształów moczanu sodu podczas dny moczanowej. Atak dny w kolanie objawia się:

• nagłym, bardzo silnym bólem
• zaczerwienieniem skóry wokół stawu
• obrzękiem i gorącem miejscowym
• ograniczeniem ruchomości

Leczenie wymaga zastosowania leków obniżających stężenie kwasu moczowego we krwi oraz leków przeciwzapalnych. Dieta uboga w puryny stanowi istotny element terapii długoterminowej.

Inne schorzenia zapalne obejmujące kolano to reumatoidalne zapalenie stawów, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa oraz łuszczyca stawowa. Wymagają one leczenia immunosupresyjnego i ścisłej współpracy z reumatologiem.

Guzy kości i zakrzepica żylna

W rzadszych przypadkach przyczyną dolegliwości kolana mogą być nowotwory kości — zarówno łagodne (np. kostniak kostninowy, torbiel kostna) jak i złośliwe (mięsak kościopochodny, przerzuty nowotworowe). Objawy alarmowe to:

• narastający ból nocny niereagujący na typowe leki przeciwbólowe
• postępujący obrzęk bez związku z urazem
• guzowata zmiana wyczuwalna podczas badania palpacyjnego
• patologiczne złamania kości

Zakrzepica żylna głęboka kończyny dolnej, choć dotyczy układu naczyniowego a nie samego stawu, także może manifestować się bólem okolicy kolana wraz z obrzękiem łydki, miejscowym zaczerwienieniem i uczuciem ciepła. Schorzenie to wymaga pilnej diagnostyki (USG dopplerowskie) oraz natychmiastowego wdrożenia leczenia przeciwzakrzepowego ze względu na ryzyko zatorowości płucnej.

Diagnostyka schorzeń kolana

Aby podjąć właściwe działanie i pozbyć się uciążliwej dolegliwości, bardzo ważna jest prawidłowa diagnoza. Nie zawsze jest ona łatwa z uwagi na stosunkowo podobne objawy różnych jednostek chorobowych. W diagnostyce schorzeń kolana stosuje się:

• Badanie fizykalne — ocena zakresu ruchomości, testów stabilności więzadeł (test szuflady, Lachmana, McMurraya)
• Radiografia (RTG) — podstawowe badanie obrazowe pozwalające ocenić struktury kostne, szczelinę stawową, obecność zmian zwyrodnieniowych
• Ultrasonografia (USG) — obrazowanie tkanek miękkich, kaletki, płynu w stawie, ścięgien
• Rezonans magnetyczny (MRI) — najdokładniejsza metoda wizualizacji więzadeł, łękotek, chrząstki stawowej i struktur okołostawowych
• Tomografia komputerowa (TK) — szczegółowa ocena struktur kostnych, zwłaszcza w przypadku złamań wieloodłamowych
• Artroskopia diagnostyczna — bezpośrednia wizualizacja wnętrza stawu za pomocą endoskopu, z możliwością jednoczesnego leczenia

Każdy z wyżej wymienionych problemów z kolanem leczy się przy wykorzystaniu różnych metod — począwszy od farmakoterapii (leki przeciwzapalne, glikokortykosteroidy, kwas hialuronowy), poprzez fizjoterapię i rehabilitację, kinesiotaping, ortopedyczne zaopatrzenie ortezami, aż po zabiegi chirurgiczne (artroskopia, rekonstrukcje więzadeł, alloplastyka stawu).

Profilaktyka schorzeń stawu kolanowego

Zapobieganie schorzeniom kolana opiera się na kilku fundamentalnych zasadach:

• utrzymywanie prawidłowej masy ciała — każdy nadprogramowy kilogram to dodatkowe obciążenie stawów
• regularna aktywność fizyczna o umiarkowanej intensywności (pływanie, nordic walking, jazda na rowerze)
• właściwa technika wykonywania ćwiczeń — unikanie gwałtownych ruchów rotacyjnych
• noszenie odpowiedniego obuwia sportowego z amortyzacją
• wzmacnianie mięśni czworogłowego uda i tylnej grupy mięśni uda — stabilizują one staw kolanowy
• rozgrzewka przed wysiłkiem i stretching po treningu
• stopniowe zwiększanie intensywności treningu — unikanie nagłych przeciążeń
• suplementacja kolagenu, witaminy D i kwasów omega-3 (po konsultacji z lekarzem)

Wczesne wykrycie problemu i wdrożenie odpowiedniego leczenia znacząco poprawia rokowania i pozwala uniknąć poważnych powikłań. Przy utrzymujących się dolegliwościach bólowych kolana warto skonsultować się z ortopedą lub lekarzem medycyny sportowej, którzy dobiorą indywidualny plan diagnostyki i terapii.